Konferencja o Hannie Krzetuskiej
ASP Wrocław
bud. CSU.CI
Aula 410CSU
ul. Traugutta 19/21
wstęp wolny
20 listopada 2026 roku w przestrzeniach naszej Akademii (ul. Traugutta 19/21) odbędzie się ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona Hannie Krzetuskiej (1903–1999) – malarce, współtwórczyni powojennego środowiska artystycznego Wrocławia oraz Grupy Wrocławskiej.
Wydarzenie o otwartym i interdyscyplinarnym charakterze przybliży dorobek jednej z najważniejszych, a wciąż niedostatecznie zbadanych postaci polskiej sztuki XX wieku. Prelegentki podejmą temat twórczości Krzetuskiej oraz narracji pozostających na marginesie tradycyjnej historii sztuki – od ujęć herstorycznych i archiwalnych, po wątki konserwatorskie, muzeologiczne i dotyczące pamięci miejsca.
Wystąpią: Karolina Czerska, Karolina Dzimira-Zarzycka, Joanna Hytrek-Hryciuk, Alicja Klimczak-Dobrzaniecka,Izabela Magdziarczyk, Ewa Pluta, Katarzyna Sienkiewicz oraz Magdalena Tarnowska.
Konferencja jest częścią dwuletniego projektu badawczo-wystawienniczego „Hanna Krzetuska. Obraz musi grać, choć żadnego szmeru nie wydaje”, realizowanego przez fundację Art Transparent. Jego zwieńczeniem będzie zaplanowana na jesień 2027 roku pierwsza monograficzna wystawa artystki po jej śmierci (w Mieszkaniu Geppertów, OP ENHEIM i Muzeum Miejskim Wrocławia) wraz z katalogiem, w którym znajdą się wybrane teksty pokonferencyjne.
Program
Powitanie i rejestracja
Karolina Czerska
Wystąpienie będzie poświęcone artystycznemu przedsięwzięciu, w którym Hanna Krzetuska brała udział, przebywając w Krakowie w latach 30. Chodzi o teatr artystów plastyków Cricot, który działał w latach 1933–1939, najpierw w Krakowie, a w ostatnim sezonie w Warszawie. Był to teatr eksperymentalny, który – szczególnie w początkowej fazie działalności – tworzyli przede wszystkim malarze; to plastyka i „kultura oka” miały składać się na nadrzędną zasadę i punkt wyjścia do tworzenia spektakli.
Artyści malarze w zespole Cricot pełnili wiele funkcji – nie tylko tworzyli kostiumy i scenografię, ale stawali się również aktorami. Co ważne w kontekście działań Hanny Krzetuskiej w zespole Cricot, teatr ten był ściśle związany z krakowskim okręgiem Zawodowego Związku Polskich Artystów Plastyków. Na podstawie wspomnień malarki można odtworzyć kilka fragmentów historii teatru Cricot, które dotyczą początków tego teatru, a także pokazów gościnnych w Warszawie w 1934 r. (przy okazji wystawy kapistów w Instytucie Propagandy Sztuki), w których artystka brała udział. Dodatkowo po latach, gdy w 1967 r. ukazała się kronika o Cricot autorstwa Jerzego Laua, Krzetuska żywo zareagowała na tę publikację w liście ogłoszonym w prasie.
Magdalena Tarnowska
W powojennej twórczości ocalonych artystów polsko-żydowskich można odnaleźć wielorakie i złożone reakcje na szok wywołany Holocaustem i jego skutkami, które obejmują przede wszystkim konieczność zmierzenia się z destrukcją przedwojennego świata – w wymiarze osobistym, materialnym, społecznym, a także w postaci spowodowanych nią migracji, strategii tożsamościowych czy wieloaspektowych kwestiach pamięci. W działalności żydowskiego środowiska po 1945 r. zaznacza się z jednej strony dążenie do udokumentowania zniszczeń świata materialnego i duchowego Żydów, utrwalanie przeżyć (jako forma terapii czy potrzeba podtrzymania pamięci o ofiarach Szoa), obrazowanie walki, z drugiej – zwrócenie się ku życiu: tworzenie wizerunków ocalonych, ich uczestnictwa w budowaniu nowego życia, wydarzeń kulturalnych, ukazywanie życia rodzinnego czy piękna natury. Wraz z upływem czasu w twórczości niektórych pojawiła się również wizja życia żydowskiego sztetla jako forma zachowania w pamięci utraconego na zawsze świata.
W wystąpieniu przedstawione zostaną sylwetki i twórczość zapomnianych dzisiaj (głównie na skutek ich emigracji z kraju) artystów: Rafaela Mandelzweiga (1908–1956), którego wystawa z 1946 r. „Martyrologia ludzka 1939–1945”, prezentowana w Łodzi i Wrocławiu, była pierwszą zorganizowaną w Polsce przez środowisko żydowskie; Chaima Hanfta (1899–1951), autora pawilonu żydowskiego na wrocławską Wystawę Ziem Odzyskanych w 1948 r.; a także cenionej w latach 30. i 40. XX w. rzeźbiarki Sary Gorszejn (1897–?) i malarki Sary Gliksman-Fajtlowicz (1909–2005).
przerwa kawowa
Karolina Dzimira-Zarzycka,
Wystąpienie będzie poświęcone mało znanej sferze pracy Hanny Krzetuskiej – działalności pisarskiej, głównie publicystycznej.
Malarka zaczęła pisywać do prasy w 1935 r., debiutując w „Głosie Narodu” relacją z pracowni Olgi Boznańskiej. Publikowała pojedyncze artykuły m.in. w „Naszym Wyrazie” czy „Kupcu Polskim”; w 1937 r. odpowiedziała na apel Jerzego Hulewicza, który zapraszał artystów na łamy „Kuriera Porannego”. W latach 1946–1947 współpracowała z dziennikami, komentując i dokumentując powojenną sytuację artystów. W 1966 r. ukazały się jej wspomnienia 15% abstrakcji, jedna z niewielu książek autobiograficznych napisanych przez polską artystkę, obok np. Pii Górskiej (Paleta i pióro, 1956) czy Alicji Halickiej (Wczoraj, 1971).
Krzetuska pisała ze swadą, precyzyjnie formułowała myśli, zręcznie posługiwała się humorem. W przeciwieństwie do swojej siostry Marii nigdy jednak nie miała ambicji literackich – słowo zawsze pozostawało dla niej w służbie sztuki. „Zamieniając chwilowo pędzel na maszynę do pisania, by naszkicować wszystko, czego byłam naocznym świadkiem, co przeżywałam, miałam jako cel wytknięty pokazanie, jak kształtowało się życie artystyczne obserwowane przez długie lata” – deklarowała w książce. Charakterystyczna była tematyka jej artykułów: recenzje wystaw, sylwetki malarek czy opisy sytuacji ekonomicznej artystów. Opublikowała też kilka tekstów autotematycznych, w których starała się rozstrzygnąć, kto może – i kto powinien – pisać o sztuce.
Joanna Hytrek-Hryciuk, Ewa Pluta
Archiwum Hanny Krzetuskiej, przechowywane w dwóch wrocławskich instytucjach, stanowi obszerną i dotychczas nieprezentowaną szerzej spuściznę malarki. Dostęp do materiałów przechowywanych w Ossolineum oraz dwóch zasobach archiwalnych Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta otwiera rozległe pole do badań archiwalnych, biograficznych i historycznych. Zespoły zachowane (zwłaszcza w Ossolineum) niejednorodnie obejmują materiały o zróżnicowanym charakterze: dokumenty osobiste, wspomnienia, korespondencję, notatki oraz materiały dokumentujące wystawy – ujawniające zarówno potencjał poznawczy archiwum, jak i liczne luki, utrudniające rekonstrukcję pełnej narracji biograficznej.
Referat będzie pierwszą próbą przedstawienia archiwum Hanny Krzetuskiej z perspektywy procesu jego rozpoznania i opracowania. Szczególna uwaga zostanie poświęcona problemom interpretacyjnym wynikającym z licznych „śladów” wymagających dalszej identyfikacji i badań. Archiwum okazuje się bowiem nie tyle zamkniętym zbiorem dokumentów, ile przestrzenią pytań dotyczących zarówno samej właścicielki spuścizny, jak i środowisk, relacji oraz praktyk dokumentacyjnych, których była częścią. Wystąpienie wpisuje się jednocześnie w dyskusję nad znaczeniem archiwów osobistych dla współczesnych badań biograficznych.
dyskusja panelowa
Prowadzenie Joanna Hytrek-Hryciuk
lunch
Alicja Klimczak-Dobrzaniecka
Hanna Krzetuska bywała przedstawiana jako „malująca żona Gepperta”. I chociaż ramię w ramię z nim tworzyła, pracowała i odbudowywała ze zgliszczy wrocławskie powojenne życie artystyczne, przez dekady jej twórczość – a przede wszystkim ona sama – była definiowana przez postać męża Krzetuskiej. To jednak dzięki jej codziennemu, zazwyczaj niewidocznemu, wysiłkowi Geppert mógł swobodnie tworzyć, brylować na salonach i budować własną legendę.
Przypadek Hanny Krzetuskiej i jej męża jest tu tylko pretekstem. Historii, w których w duetach artystycznych to kobieta tworzyła fundamenty pod karierę partnera, jest bowiem bardzo wiele. Rzadko są one eksponowane jako istotny składnik procesu twórczego, a poświęcenie czasu przez artystki na rzecz wspierania męża najczęściej traktuje się jako stan domyślny i oczywisty. Narracja historyczno-artystyczna nie może być przecież opowiadana wyłącznie za pomocą samych dzieł. Aby wybrane historie należycie wybrzmiały, trzeba ukazać ich pełny, wieloaspektowy wymiar oraz perspektywę wszystkich zaangażowanych osób.
Wystawa dzieł Hanny Krzetuskiej i Eugeniusza Gepperta „Uczuleni na kolor” ze zbiorów Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu, zorganizowana z okazji 80-lecia istnienia uczelni, to kolejny krok w przywracaniu właściwych proporcji historii sztuki powojennego Wrocławia, w której nie było tylko jednego bohatera. To także okazja do zadania sobie pytań: jak relacja dwójki artystów wpływa na indywidualny rozwój każdego z nich? Kim byłaby Hanna Krzetuska bez Eugeniusza Gepperta, a kim Geppert bez Krzetuskiej?
Katarzyna Sienkiewicz
Istotą referatu będzie przeanalizowanie wybranych obrazów Hanny Krzetuskiej w celu skonfrontowania ich z teorią ornamentu Aloisa Riegla. Koncepcja ta zakłada, że ornament jest samodzielną formą artystyczną, podlegającą historycznym przemianom, a jej kształt wynika, poza techniką wykonania, z tendencji do określonego kształtowania form w danej epoce. Twórczość polskiej powojennej abstrakcjonistki będzie więc rozpatrywana w kategoriach ukrytej struktury, rytmu, faktury, płaszczyzny, pustego obszaru czy nieobecności motywów. Prezentacja ma być próbą znalezienia korelacji oryginalnego stylu malarskiego z tkactwem oraz wszelkimi zjawiskami w sztuce, które mogły na nią wpłynąć.
przerwa kawowa
Izabela Magdziarczyk
Wystąpienie będzie dotyczyło prac wykonanych długopisem i kredkami podczas pobytu artystki w domu opieki w schyłkowym okresie jej życia. Proces tworzenia stał się dla niej wówczas ważniejszy od samego dzieła. Codzienna praca wyznaczała bowiem Krzetuskiej rytm dnia i porządkowała emocje. Zaangażowanie zmysłowe, powtarzalne czynności i gesty podczas wielogodzinnego rysowania pomagały odzyskać poczucie sprawstwa oraz wykroczyć poza fizyczne ograniczenia ciała.
W późnej fazie życia twórczość artystyczna często ewoluuje od działań nastawionych na odbiór publiczny ku intymnemu, medytacyjnemu rytuałowi. Fizyczny proces tworzenia zakotwicza w chwili obecnej, przynosząc poczucie sensu i pozwalając znieść bariery narzucone przez chorobę lub sędziwy wiek. Interesujące będzie prześledzenie, czy ostatnie rysunki artystki były jedynie reminiscencjami wcześniejszych prac, czy może autonomicznymi, oryginalnymi kompozycjami – szkicami do obrazów, których Krzetuska już nie zdołałaby namalować z racji postępującej utraty sił i funkcjonowania w obrębie ograniczonej, paraszpitalnej przestrzeni.
dyskusja panelowa
przerwa kawowa
ogłosimy wkrótce
Alicja Klimczak-Dobrzaniecka
Komitet naukowo-organizacyjny: dr Karolina Bieniek (Art Transparent), Michał Bieniek (Art Transparent), Karolina Dzimira-Zarzycka, dr Joanna Hytrek-Hryciuk (Zakład Narodowy im. Ossolińskich), Alicja Klimczak-Dobrzaniecka (Akademia Sztuk Pięknych im. E. Gepperta we Wrocławiu), dr Małgorzata Miśniakiewicz (Art Transparent), Ewa Pluta (Art Transparent), dr Jakub Zarzycki (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego)
Organizatorka fundacja Art Transparent
Partner OP ENHEIM
Więcej informacji na stronie: arttransparent.org