Fizyczność fotografii

Zapraszamy na otwarcie wystawy fotografii koła naukowego „Zakres widzenia”, działającego przy Pracowni Fotografii ASP im. E. Gepperta we Wrocławiu pt. „Fizyczność fotografii”, już w najbliższą środę, 14 października o godz. 18:00 w galerii Łącznik UWr.

Koło naukowe Zakres widzenia funkcjonuje przy Pracowni Fotografii Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu od 2023 r. Obecnie tworzą je studenci studiów niestacjonarnych Fotografia i Multimedia. Opiekę merytoryczną nad kołem sprawuje prof. Piotr Komorowski i dr Ewa Martyniszyn.Medium fotografii stanowi dla studentów pole indywidualnych poszukiwań, które jednocześnie wpisują się we wspólny obszar zainteresowań i kierunek obrany przez całą grupę.

Znajdujemy się w szczególnym momencie dziejów ludzkości, w którym coraz większa część naszej aktywności przenosi się do rzeczywistości wirtualnej, pozornie oderwanej od materialnego świata. Tworzymy równoległą przestrzeń – Baudrillardowską hiperrzeczywistość złożoną z symulacji i symulakrów – by ostatecznie uwięzić się w pułapce własnych żądz i bezrefleksyjnego pędu cywilizacyjnego.

W tym przełomowym okresie dynamicznych przemian swoje miejsce próbują odnaleźć młodzi twórcy, dla których fotografia staje się obszarem poszukiwań artystycznej wypowiedzi. Ona sama, podobnie jak każdy z nas, stoi u progu niejasnej przyszłości.

Kuratorzy wystawy: Ewa Martyniszyn i Piotr Komorowski.

Uczestnicy wystawy: Ahlaya Kashuba, Alicja Kielan, Maja Konberg, Melania Kosmala, Tosia Łankin, Marcelina Pawlińska, Wiktor Tyrański, Milena Wancel, Aleks Węcel.

Alicja Kielan Fizyczność fotografii

Fotografia przez długi czas traktowana była jako dowód i potwierdzenie, że coś – albo ktoś – naprawdę istniało. Jak pisała Susan Sontag: „Zapisy fotograficzne dostarczają dowodów rzeczowych. Coś, o czym słyszeliśmy i w co wątpimy, wygląda na dowiedzione, jeżeli pokażemy to na zdjęciu”. Aparat miał rejestrować rzeczywistość, a obraz był jej materialnym zapisem – najpierw na materiale światłoczułym, później coraz częściej w postaci pliku cyfrowego. To właśnie fotografia cyfrowa zaczęła osłabiać fizyczny status obrazu, wycofując z codziennego obiegu negatyw, ciemnię i odbitkę. Jednakże nie tylko nośnik obrazu się zmienił; wydaje się, że zmienił się również sam „sposób istnienia” fotografii. Zdjęcie przestało być przede wszystkim materialnym obiektem, a coraz częściej jedynie cyfrowym komunikatem, elementem sieci. Dziś funkcjonuje jako część nieustannego strumienia wizualnych komunikatów, a AI radykalnie przyspiesza te zmiany. Obraz fotograficzny można wygenerować bez aparatu, bez światła, bez negatywu i bez momentu naciśnięcia migawki. Fotorealizm przestał być gwarancją prawdy Jak pisze Marcin Stachowicz: „Dla modeli GenAI fotografia to ni mniej, ni więcej, tylko jeden ze stylów cyfrowego obrazu”.

To nie pierwszy moment w historii, gdy nowa technologia wywołuje lęk. Kiedy w 1839 roku ogłoszono wynalezienie fotografii, francuski malarz Paul Delaroche wykrzyknął: „Dziś malarstwo umarło!”. Historia pokazała jednak coś innego – fotografia nie zabiła malarstwa, ale zmusiła je do przedefiniowania własnego języka. Dziś jesteśmy w podobnym miejscu. AI na pewno nie jest końcem fotografii, ale końcem wygodnego myślenia o obrazie, autorstwie i prawdzie. Wraz z nowym narzędziem pojawia się pytanie: czyim kosztem powstaje ten obraz? Generatywna AI uczy się na cudzej pracy – fotografiach, ilustracjach i tekstach konkretnych autorów – często bez ich wiedzy i zgody. To nie jest abstrakcyjny problem technologiczny, ale bardzo zasadne pytanie o prawa autorskie, własność i odpowiedzialność. John Berger twierdził, że „zdjęcia nie są (...) – jak się powszechnie uważa – mechanicznym zapisem. Patrząc na zdjęcie, zachowujemy (...) świadomość istnienia fotografa, który dokonał selekcji tego właśnie widoku spośród nieskończonej liczby innych możliwych widoków”. Fotografia jest więc efektem subiektywnego spojrzenia fotografa – jego decyzji, wyboru kadru ale i obecności w danym miejscu. Kto zaś jest autorem obrazu wygenerowanego przez AI? Osoba wpisująca prompt, firma tworząca model, czy może tysiące anonimowych twórców, na których pracach system został wytrenowany? Jak zauważa Lev Manovich, „sztuka generowana przez AI stawia fundamentalne pytania o kreatywność, autorstwo i autentyczność, na które świat sztuki wciąż nie znalazł odpowiedzi”.

Jako osoby studiujące sztukę jesteśmy w miejscu, w którym dopiero budujemy własny język wizualny, niezależnie od tego, czy tworzymy w ciemni, w Photoshopie, czy w oknie promptu. Dlatego potrzebujemy czegoś więcej niż prostych deklaracji „za” lub „przeciw” – potrzebujemy wiedzy. Czy AI musi być zaprzeczeniem twórczości? A może – jak fotografia cyfrowa, Photoshop, czy Internet – może stać się narzędziem wspierającym proces artystyczny? Technologia może generować obraz, ale to człowiek nadaje mu sens. Świadoma decyzja może pojawić się dopiero wtedy, gdy rozumiemy, z czego właściwie korzystamy, jakie są tego konsekwencje i czy chcemy brać za nie odpowiedzialność.

Właśnie dlatego w naszej prezentacji podejmujemy temat fizyczności fotografii. Interesuje nas fotografia dotykana, cięta, składana i poddawana chemiczno-mechanicznej interwencji. Obraz jako papier, ślad, powierzchnia, obiekt – coś, co można nie tylko zobaczyć, ale też przekształcić. Nie z nostalgii za przeszłością, ale z potrzeby przypomnienia, że za każdym obrazem powinien stać człowiek – jego decyzja, intencja i odpowiedzialność. Tytułowa Fizyczność fotografii jest więc świadomym wyborem i formą wizualnej dyskusji o tym, czym obraz jest dzisiaj – i kto naprawdę za niego odpowiada. Przyszłość fotografii nie wydarzy się sama, i na pewno będzie efektem decyzji, które podejmiemy teraz.

Źródła cytatów:
Susan Sontag, O fotografii, przeł. Sławomir Magala, Kraków 2017.
Marcin Stachowicz, Sztuczna inteligencja robi zdjęcia albo jak fotorealizm został stylem, w: Co robi zdjęcie, Kraków 2023.
Helmut Gernsheim, A Concise History of Photography, New York 1986.
John Berger, Sposoby widzenia, przeł. Mariusz Bryl, Poznań 2008.
Lev Manovich, cyt. za: Kerstin Petrick, The Impact of AI on Art: A Comparison with the Invention of Photography, Medium, 2024.
Łukasz Zaremba, Granice technologii i kryzys fotografii, w: Co robi zdjęcie, Kraków 2023.
Beata Bartecka, Maria Mavropoulou: „Pilnuj swojej intencji”, Pismo artystyczne Format, 2026.